मानिसको जीवन सधैँ उसले चाहेजस्तो हुँदैन। कसैको जीवनमा खुसीका रङहरू छरिएका हुन्छन् भने कसैको जीवन पीडा, अभाव र संघर्षका कथाले भरिएको हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा सबै मानिस सामान्य देखिन्छन्, तर हरेक अनुहारभित्र एउटा छुट्टै संसार लुकेको हुन्छ। कतिपय मानिस हाँसिरहेका हुन्छन्, तर उनीहरूको मनभित्र आँसुको बाढी बगिरहेको हुन्छ। कतिपय बोल्न चाहन्छन्, तर आफ्नो पीडा सुनिदिने कोही नभेट्दा मौन बस्न बाध्य हुन्छन्। यस्तै एउटा मन हो—एक निरीह आत्मा।
निरीह हुनु कमजोरी होइन। कहिलेकाहीँ परिस्थितिले मानिसलाई यति असहाय बनाइदिन्छ कि ऊसँग आफ्नो पक्षमा बोल्ने शब्दसमेत बाँकी रहँदैन। उसको मनमा धेरै प्रश्न हुन्छन्, धेरै चाहना हुन्छन्, धेरै गुनासा हुन्छन्, तर ती सबै प्रश्नको उत्तर खोज्ने साहस र अवसर दुवै हराउँदै जान्छन्।
एउटा निरीह आत्मा पनि अरू मानिसजस्तै सपना देख्छ। उसलाई पनि माया चाहिन्छ, सम्मान चाहिन्छ, आफ्नोपन चाहिन्छ। उसलाई पनि कसैले नजिकबाट बुझिदियोस्, उसको मौनतालाई पढिदियोस् र उसको आँखामा लुकेको पीडा महसुस गरिदियोस् भन्ने लाग्छ। तर विडम्बना, उसको भावना बुझ्नेभन्दा उसको मौनताको फाइदा उठाउने मानिसहरू धेरै भेटिन्छन्। ऊ आफ्नो मनको कुरा सबैसँग भन्न सक्दैन। किनकि उसलाई डर लाग्छ—कतै आफ्नो पीडा सुनाउँदा हाँसोको पात्र बन्नुपर्ने त होइन? कतै आफ्नो कमजोरी देखाउँदा अरूले अझै दुःख दिने त होइनन्? कतै विश्वास गरेको मान्छेले नै उसको भावनालाई खेलौना बनाउने त होइन?
त्यसैले ऊ चुपचाप बस्छ। अरूका अगाडि मुस्कुराउँछ। आफूभित्रको आँधीलाई लुकाएर संसारसँग सामान्य व्यवहार गर्छ। उसको मौनता धेरैका लागि स्वीकृति हुन सक्छ, तर वास्तवमा त्यो मौनता एउटा गहिरो पीडाको अभिव्यक्ति हो। हरेक मानिससँग भविष्यप्रतिको एउटा सुन्दर कल्पना हुन्छ। कसैले राम्रो परिवार बनाउने सपना देख्छ, कसैले आफ्नो मेहनतले जीवन बदल्ने आशा राख्छ, त कसैले आफूलाई माया गर्ने मानिससँग सुखी जीवन बिताउने चाहना राख्छ। निरीह आत्माले पनि यस्तै सपना देखेको हुन्छ। उसले कसैको नराम्रो चाहेको हुँदैन। उसले केवल आफ्नो जीवनमा थोरै खुसी, थोरै माया र थोरै सम्मान खोजेको हुन्छ। तर कहिलेकाहीँ उसको सरलता नै अरूका लागि कमजोरी बनिदिन्छ।
उसले सम्बन्ध जोगाउन आफ्नो इच्छा त्याग्छ। अरूको खुसीका लागि आफ्ना चाहना दबाउँछ। आफूलाई दुःख दिएर भए पनि अरूको अनुहारमा मुस्कान देख्न चाहन्छ। तर जब उसको त्यागलाई कसैले बुझ्दैन, जब उसको समर्पणलाई सामान्य ठानिन्छ, तब उसको मनभित्र एउटा अनौठो रिक्तता जन्मिन्छ।
ऊ सोच्न थाल्छ—के माया गर्नु गल्ती थियो? के विश्वास गर्नु अपराध थियो? के अरूको खुसी चाहनु नै मेरो कमजोरी बन्यो?
यी प्रश्नको उत्तर उसले आफैँसँग खोजिरहन्छ। तर उत्तरभन्दा नयाँ प्रश्नहरू थपिँदै जान्छन्। मानिसलाई सबैभन्दा धेरै चोट कहिलेकाहीँ अपरिचितले होइन, आफ्नै ठानेका मानिसले दिन्छन्। जसलाई आफ्नो दुःख सुनाइन्छ, जसको साथमा जीवनका सपना बाँडिन्छन्, जब त्यही मानिसले भावना बुझ्न छोड्छ, तब मनभित्रको पीडा झन् गहिरो हुन्छ।
निरीह आत्मा सम्बन्ध जोगाउन धेरै कुरा सहन्छ। उसलाई थाहा हुन्छ, आफूले सहिरहेको व्यवहार ठीक छैन। तर सम्बन्ध टुट्ने डरले ऊ बोल्न सक्दैन। उसले आफ्नो आत्मसम्मानभन्दा सम्बन्धलाई ठूलो ठान्छ। आफ्नो आँसु लुकाएर अरूको मन राख्ने प्रयास गर्छ। तर सम्बन्ध केवल एक जनाको त्यागले टिक्दैन। माया केवल सहनुको नाम होइन। विश्वास केवल चुप लागेर बस्नु होइन। सम्बन्धमा दुवै पक्षको भावना, सम्मान र अस्तित्वको मूल्य हुनुपर्छ।
कसैको मौनतालाई उसको सहमति नठानौँ। कसैले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न सकेन भन्दैमा उसलाई पीडा छैन भन्ने सोच्नु हुँदैन। कहिलेकाहीँ सबैभन्दा धेरै चोट लागेको मानिस नै सबैभन्दा कम बोलिरहेको हुन्छ।
सबै आँसु आँखाबाट बग्दैनन्। कतिपय आँसु मनभित्रै जमेर बस्छन्। कतिपय पीडा शब्द बन्न सक्दैनन्। कतिपय रातहरू निद्रा नलागेरै बित्छन्, तर बिहान फेरि उही मानिस मुस्कुराउँदै आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न निस्कन्छ।निरीह आत्मा पनि त्यस्तै हुन्छ। ऊ अरूका अगाडि आफू बलियो भएको देखाउँछ। कसैले सोध्दा ‘म ठीक छु’ भन्छ। तर उसको मनलाई थाहा हुन्छ, ऊ कति थाकिसकेको छ।कहिलेकाहीँ उसलाई कसैले केही नसोधे पनि हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ। फेरि कहिलेकाहीँ कसैले एकपटक मनैदेखि ‘तिमीलाई कस्तो छ?’ भनेर सोधिदिए पनि पुग्थ्यो जस्तो लाग्छ।
उसलाई ठूलो उपहार चाहिएको हुँदैन। महँगा शब्द र बनावटी आश्वासन पनि चाहिएको हुँदैन। उसलाई केवल एउटा यस्तो मन चाहिएको हुन्छ, जहाँ उसले कुनै डरबिना आफ्ना भावना राख्न सकोस्।जीवनमा सबैभन्दा कठिन संघर्ष बाहिरी संसारसँग होइन, कहिलेकाहीँ आफ्नै मनसँग हुन्छ। आफूलाई कमजोर महसुस हुँदा पनि अगाडि बढ्नु, विश्वास टुटेपछि पनि फेरि विश्वास गर्न सिक्नु र पीडाबीच पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाउनु सजिलो हुँदैन। निरीह आत्मा कमजोर हुन सक्छ, तर ऊ मूल्यहीन हुँदैन। उसको पनि सम्मान छ, उसको पनि भावना छ र उसको पनि बाँच्ने अधिकार छ। अरूको व्यवहारले उसको मूल्य निर्धारण गर्न सक्दैन।
कसैले उसको सरलतालाई कमजोरी ठाने पनि उसले आफ्नो मानवीयता गुमाउनु हुँदैन। कसैले उसको भावनाको कदर नगरे पनि उसले आफूलाई माया गर्न छोड्नु हुँदैन। अरूलाई खुसी बनाउने क्रममा आफूलाई पूर्ण रूपमा बिर्सनु पनि हुँदैन। आफ्नो पीडा व्यक्त गर्नु कमजोरी होइन। आवश्यक पर्दा ‘मलाई यो व्यवहार स्वीकार्य छैन’ भन्नु अहंकार होइन। आफ्नो सम्मान र मानसिक शान्तिका लागि सीमा निर्धारण गर्नु स्वार्थ पनि होइन।हामी किन मानिसको बाहिरी रूप हेरेर उसको जीवनको मूल्यांकन गर्छौँ? किन कसैले हाँसेको देख्दा ऊ खुसी छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्छौँ? किन कसैले चुपचाप बसेको देख्दा उसलाई घमण्डी वा कमजोर ठान्छौँ?
हामीले बुझ्नुपर्छ, हरेक मानिसको आफ्नै कथा हुन्छ। कसैले परिवारको जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ, कसैले सम्बन्धको चोट सहिरहेको हुन्छ, कसैले अभावसँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ त कसैले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन दिनरात लडिरहेको हुन्छ।
त्यसैले कसैलाई न्याय गर्नुअघि उसको परिस्थिति बुझ्ने प्रयास गरौँ। कसैको मन दुखाउने शब्द बोल्नुअघि त्यसले पार्न सक्ने असरबारे सोचौँ। कसैको सरलतालाई कमजोरी नठानौँ र कसैको मौनतालाई सहमति नबनाऔँ।कहिलेकाहीँ एउटा मीठो शब्द, एउटा सानो सहयोग र एउटा निस्वार्थ साथले कसैको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।एक निरीह आत्मा संसारसँग धेरै कुरा माग्दैन। उसलाई केवल यति चाहना हुन्छ—उसको भावनाको पनि मूल्य होस्, उसको मौनतालाई पनि कसैले बुझोस्, उसको आँसु लुकाउनुपर्ने बाध्यता नहोस् र उसको अस्तित्वलाई कसैले सम्मान गरोस्।
ऊ पनि मानिस हो। उसलाई पनि दुख्छ, ऊ पनि थाक्छ, ऊ पनि रुन्छ र ऊ पनि फेरि खुसी हुन चाहन्छ।
सायद उसको सबैभन्दा ठूलो पीडा यही हो कि ऊ सबैको भावनाको कदर गर्छ, तर उसको भावना बुझ्ने मानिस भेट्न कठिन हुन्छ। ऊ सबैलाई साथ दिन्छ, तर आफूलाई आवश्यकता पर्दा एक्लो महसुस गर्छ।
तर जीवनको एउटा सत्य के पनि हो भने, अँध्यारो सधैँ रहिरहँदैन। आफूलाई कमजोर ठानेको क्षणमा पनि मानिसभित्र नयाँ सुरुवात गर्ने शक्ति बाँकी हुन सक्छ। त्यसैले निरीह आत्माले आफ्नो पीडालाई आफ्नो परिचय बन्न दिनु हुँदैन। उसले आफ्नो मूल्य बुझ्नुपर्छ, आफ्नो आवाज खोज्नुपर्छ र सम्मानपूर्ण जीवनका लागि अगाडि बढ्नुपर्छ।
किनकि निरीह आत्मालाई दया मात्र होइन, माया, सम्मान, समझदारी र बाँच्ने स्वतन्त्रता चाहिन्छ।
कसैको मौनतालाई कमजोरी नसम्झौँ, किनकि कहिलेकाहीँ सबैभन्दा गहिरो पीडा त्यही मौनताभित्र लुकेको हुन्छ।
— जुनु भट्टराई