नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो महान् चाड तिहार उज्यालो, उमङ्ग र आत्मीयताको पर्व हो। काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार, गोवर्धन पूजा र भाइटीका गरी पाँच दिनसम्म मनाइने यो पर्वलाई ‘यमपञ्चक’ पनि भनिन्छ। तिहारमा घर-आँगनलाई दीप, बत्ती र फूलका मालाले सजाएर झिलिमिली बनाइन्छ भने भाइटीकामा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच माया, सद्भाव र दीर्घायुको कामना गर्दै पूजाआजा गरिन्छ।
चाडपर्व भन्ने बित्तिकै हर्षोल्लासका साथसाथै विभिन्न प्रकारका मीठा, स्वादिला र परम्परागत परिकारहरूको सम्झना आउँछ। तिहारको मुख्य पहिचान भनेकै घरघरमा पाक्ने सेलरोटी, फिनी, अनर्सा, खिर, अनि दाजुभाइलाई उपहार दिइने सुखा फलफूल (भाइमसला) हुन्। यद्यपि, खुसी र स्वादको यो माहौलमा खानपिनमा थोरै मात्र पनि लापरवाही गरियो भने यसले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। चाडपर्वमा अस्वस्थकर खानपिनका कारण पेट दुख्ने, ग्यास्ट्रिक हुने, खाद्य विषाक्तता (Food Poisoning) हुने, र दीर्घरोगीहरूमा सुगर तथा रक्तचाप अचानक बढ्ने जस्ता समस्याहरू व्यापक रूपमा देखिन्छन्।
त्यसैले तिहारको उत्सवलाई थप सुखद, सम्झनायोग्य र निरोगी बनाउनका लागि हामीले के कस्ता खानेकुरालाई प्राथमिकता दिने र कुन-कुन खानेकुराबाट जोगिने भन्नेबारे विस्तारमा जान्नु आवश्यक छ।
तिहारमा खाइने परिकारहरू आफैँमा मौलिक र पौष्टिक हुन्छन्, यदि तिनलाई सही तरिकाले र सन्तुलित मात्रामा तयार पारियो र खाइयो भने। तिहारका दिनहरूमा निम्न खानेकुरालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ:
१. घरमै बनाइएका परम्परागत रोटीहरू (सन्तुलित मात्रामा)
- सेलरोटी र फिनी रोटी: चामलको पिठो, दूध, घिउ र थोरै चिनी मिलाएर बनाइने सेलरोटी तथा फिनी तिहारको मुख्य परिकार हो। घरमै सफा तेल वा शुद्ध घिउमा ताजा रूपमा बनाइएको सेलरोटी बजारका प्याक गरिएका मिठाईभन्दा धेरै गुणा स्वस्थ हुन्छ। यद्यपि, यो कार्बोहाइड्रेट र बोसोयुक्त हुने भएकाले एकैपटक धेरै नखाई थोरै मात्रामा खानुपर्छ।
२. ताजा भाइमसला (Dry Fruits)
- ओखर, बदाम र काजु: भाइटीकामा दिइने ओखर, बदाम (Almonds), काजु, पिस्ता र ओखरमा शरीरका लागि आवश्यक ओमेगा-३ फ्याटी एसिड, प्रोटिन र प्राकृतिक फाइबर प्रशस्त हुन्छ। यिनले मुटुलाई स्वस्थ राख्न र दिनभर ऊर्जाशील बनाउन मद्दत गर्छन्।
- किसमिस र छोडा: किसमिस र छोडामा प्राकृतिक चिनी र आइरन (Iron) हुन्छ, जसले शरीरमा तत्काल ऊर्जा दिन्छ। तर, यिनको सेवन पनि सीमित र सन्तुलित हुनुपर्छ।
३. ताजा फलफूल र हरियो सागपात
- पाचन सन्तुलनका लागि फलफूल: चाडपर्वमा चिल्लो र मीठो बढी खाइने भएकाले शरीरलाई फाइबरको उत्तिकै आवश्यकता पर्छ। मौसमी फलफूल जस्तै स्याउ, सुन्तला, केरा, अनार र मौसमीको नियमित सेवनले पाचन प्रक्रियालाई दुरुस्त राख्छ।
- सागपात र सलाद: बिहान-बेलुकाको मुख्य खानामा हरियो सागपात, काँक्रो, गाजर र मुलाको सलाद समावेश गर्दा तेल र चिल्लोको असर कम हुन्छ।
४. घरमै तयार पारिएका दुग्धजन्य परिकार
- खिर र हलुवा: बजारको अखाद्य रङ र रसायनयुक्त मिठाईको साटो घरमै शुद्ध दूध, चामल, सुजी वा गाजरबाट बनाइएको खिर वा हलुवा खानु उत्तम हुन्छ। यसमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गरेर वा मरिच, अलैँची र सुकमेल मिलाएर थप स्वादिलो र पाचक बनाउन सकिन्छ।
५. प्रशस्त पानी र तरल पदार्थ
- हाइड्रेसन: धेरै चिल्लो, मसलादार र मीठो खानेकुरा खाँदा शरीरमा पानीको कमी हुन सक्छ। यसले कब्जियत र ग्यास्ट्रिक बढाउँछ। त्यसैले दिनमा कम्तीमा २ देखि ३ लिटर सफा पानी पिउनुपर्छ।
- मोही र कागती पानी: खाना पचाउनका लागि सफ्ट ड्रिङ्क्स वा सोडाको साटो घरमै बनेको ताजा मोही, जिरा हालेको लस्सी वा कागती पानी पिउनु स्वास्थ्यका लागि अत्यन्तै लाभदायक हुन्छ।
तिहारमा के नखाने वा नियन्त्रण गर्ने?
तिहारको समयमा बजारमा पाइने र घरमै पनि धेरै दिनसम्म राखिने कतिपय खानेकुराहरूले स्वास्थ्यमा गम्भीर हानि पुर्याउन सक्छन्। निम्न कुराहरूबाट बच्नु आवश्यक छ:
१. अखाद्य रङ र मिसावट भएका बजारिया मिठाई
- प्रशोधित र रङ्गीचङ्गी मिठाई: तिहारमा बजारमा बिक्री हुने लड्डु, जलेबी, पेडा, रसभरी र बर्फीमा आकर्षण बढाउन अखाद्य औद्योगिक रङ (Industrial Dyes) र रसायन प्रयोग गरिएको हुन सक्छ। यस्ता मिठाईको सेवनले पेट दुख्ने, बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने र दीर्घकालमा मिर्गौला तथा कलेजोमा असर पर्ने जोखिम हुन्छ।
- दूधका मिसावटजन्य परिकार: चाडपर्वमा दूध र खोयाको माग धेरै हुने भएकाले बजारमा नक्कली खोया र मिसावटयुक्त दूधबाट बनेका मिठाईहरू पाइने सम्भावना उच्च रहन्छ।
२. बासी वा पटक-पटक उम्लिएको तेलमा तारेका खानेकुरा
- पुन: प्रयोग गरिएको तेल: एकपटक सेलरोटी, समोसा वा पकौडा तारिसकेको तेललाई पुनः ताताएर बारम्बार प्रयोग गर्दा त्यसमा ‘ट्रान्स फ्याट’ (Trans Fats) र हानिकारक toxic तत्त्वहरू बन्दछन्। यसले मुटुको धड्कन बिगार्ने, खराब कोलेस्ट्रोल बढाउने र क्यान्सरको जोखिम सम्म बढाउन सक्छ।
- बासी परिकार: धेरै दिन अघि पकाएर खुला राखिएका वा ढुसी परेका सेलरोटी र फिनी खानु हुँदैन।
३. बजारिया प्याकेज्ड जुस र कोल्ड ड्रिङ्क्स
- सोडा र बोटल्ड जुस: बजारमा पाइने कार्बोनेटेड सफ्ट ड्रिङ्क्स (सोडा) र डब्बामा प्याक गरिएका जुसमा प्रचुर मात्रामा refined sugar, प्रिजर्भेटिभ्स र कृत्रिम स्वाद मिलाइएको हुन्छ। यिनले पाचन त बिगार्छन् नै, तौल र सुगरको मात्रा पनि तीव्र रूपमा बढाउँछन्।
४. अत्यधिक रक्सी र मादक पदार्थ
- स्वास्थ्य र सामाजिक असर: चाडपर्वको नाममा अत्यधिक मदिरा सेवन गर्दा कलेजो, पेट र मस्तिष्कमा गम्भीर असर पर्छ। साथै, मादक पदार्थको सेवनले पारिवारिक तथा सामाजिक वातावरण समेत बिग्रने खतरा हुन्छ।
दीर्घरोगीहरूका लागि विशेष खानपिन सल्लाह
उच्च रक्तचाप, मधुमेह (Diabetes), मुटुको समस्या र मिर्गौलासम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिहरूले तिहारमा खानपिनमा अझ बढी सतर्कता अपनाउनुपर्छ:
- मधुमेहका बिरामीहरू: सेलरोटी, फिनी, मिठाई, किसमिस, र सफ्ट ड्रिङ्क्स पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्नुपर्छ। गुलियो खानै परेमा प्राकृतिक फलफूल वा थोरै मात्रामा घरमै बनाइएको कम चिनीयुक्त खिर लिन सकिन्छ।
- उच्च रक्तचाप र मुटुका बिरामीहरू: अत्यधिक नुनिलो, भुटेको, तारेको र घिउ-तेल बढी भएका परिकारबाट टाढा रहनुपर्छ। भाइमसलामा पाइने काजु र बदाम पनि नुन नहालेको (Unsalted) र काँचो वा हल्का सेकेको मात्र खानुपर्छ।
- ग्यास्ट्रिक र युरिक एसिडका बिरामीहरू: धेरैबेर भोकै बस्ने र त्यसपछि एकैपटक धेरै चिल्लो खाने बानीले ग्यास्ट्रिक बढाउँछ। युरिक एसिड भएकाहरूले काजु, ओखर र मासुका परिकार सीमित मात्रामा मात्र सेवन गर्नुपर्छ।
तिहारमा स्वस्थ रहने केही उपयोगी टिप्स
१. सानो भागमा खाने (Portion Control): चाडपर्वमा मीठा परिकारअघि आफूलाई रोक्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले एकैपटक धेरै खानुको साटो थोरै-थोरै मात्रामा खाने बानी बसाल्नुहोस्।
२. सक्रिय रहने (Physical Activity): खानेकुरा धेरै खाइने भएकाले बिहान वा बेलुका कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने (Morning/Evening Walk) वा घरकै काममा सक्रिय रहने गर्नुहोस्।
३. सफा र स्वच्छ वातावरण: खानेकुरा तयार पार्दा, पकाउँदा र भण्डारण गर्दा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुहोस् ताकि कीटाणुको सङ्क्रमण नहोस्।