काठमाडौं । जाडो मौसम सुरु भएसँगै चिसो हावा, कम आर्द्रता र तापक्रममा हुने गिरावटले मानिसको दैनिक जीवनसँगै छालाको स्वास्थ्यमा पनि असर पार्न थाल्छ। विशेषगरी जाडोमा छाला सुख्खा हुने, चिलाउने, ओठ फुट्ने, अनुहारमा सेतो पत्र देखिने तथा छाला उप्किने समस्या धेरैमा देखिन्छ। कतिपय व्यक्तिमा हातखुट्टा फुट्ने, छाला रातो हुने र संवेदनशीलता बढ्ने समस्या पनि हुन सक्छ।
गर्मी मौसमको तुलनामा जाडोमा हावामा आर्द्रता कम हुने भएकाले छालाबाट पानी गुम्ने प्रक्रिया बढ्न सक्छ। त्यसमाथि अत्यधिक तातो पानीले नुहाउने, लामो समयसम्म तातो पानी प्रयोग गर्ने, छालाको प्रकृतिअनुसार उपयुक्त क्रिम नलगाउने तथा पर्याप्त पानी नपिउने बानीले समस्या थप बढाउन सक्छ।
छाला शरीरको सबैभन्दा ठूलो अंग हो। यसले बाहिरी वातावरण, धुलो, प्रदूषण तथा विभिन्न संक्रमणबाट शरीरलाई जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। त्यसैले मौसम परिवर्तनसँगै छालाको हेरचाह गर्ने तरिका पनि परिवर्तन गर्न आवश्यक हुन्छ। जाडोमा छालालाई स्वस्थ राख्न महँगा सौन्दर्य सामग्री नै प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने छैन। नियमित सरसफाइ, उपयुक्त मोइस्चराइजर, सनस्क्रिन, सन्तुलित खानपान र पर्याप्त निद्राजस्ता सामान्य बानीले पनि छालाको स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छन्।
जाडो मौसममा छालाको प्राकृतिक नमी कायम राख्न र सुख्खापनबाट बच्न अपनाउन सकिने १० प्रभावकारी उपाय यस प्रकार छन्।
१. छालालाई सुख्खा नबनाउने हल्का फेसवास प्रयोग गर्नुहोस्
जाडोमा अनुहार सफा गर्दा प्रयोग गरिने फेसवास छनोटमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। बजारमा पाइने सबै प्रकारका फेसवास सबैको छालाका लागि उपयुक्त हुँदैनन्। कतिपय फेसवासमा कडा रसायन तथा सुगन्धयुक्त सामग्री हुने भएकाले छालाको प्राकृतिक तेल हटाएर थप सुख्खा बनाउन सक्छन्।
विशेषगरी सुख्खा तथा संवेदनशील छाला भएका व्यक्तिले अत्यधिक फिँज आउने वा छाला तन्किएको महसुस गराउने फेसवास प्रयोग गर्नबाट बच्नुपर्छ। यसको सट्टा हल्का, सुगन्धरहित र छालाको प्राकृतिक नमी कायम राख्न सहयोग गर्ने क्लिन्जर प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।
अनुहार सफा गर्दा धेरै पटक धुने बानी पनि उपयुक्त हुँदैन। बिहान र राति सुत्नुअघि अनुहार सफा गर्नु पर्याप्त हुन सक्छ। बाहिरबाट घर फर्किएपछि धुलो, प्रदूषण वा सनस्क्रिन हटाउन आवश्यकताअनुसार अनुहार सफा गर्न सकिन्छ।
अनुहार धुँदा मनतातो पानी प्रयोग गर्नुपर्छ। अत्यधिक तातो पानीले छालाको प्राकृतिक तेल हटाउन सक्छ। अनुहार धोइसकेपछि सफा र नरम तौलियाले बिस्तारै पुछ्नुपर्छ। छालालाई जोडले रगड्ने वा घर्षण गराउने बानीले समस्या बढाउन सक्छ।
२. नियमित रूपमा मोइस्चराइजर लगाउनुहोस्
जाडोमा छालाको हेरचाहका लागि मोइस्चराइजर सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामग्रीमध्ये एक हो। चिसो हावा र कम आर्द्रताका कारण छालाको नमी घट्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा मोइस्चराइजरले छालामा नमी कायम राख्न र सुख्खापन कम गर्न सहयोग गर्छ।
विशेषगरी अनुहार धोएपछि छाला पूर्ण रूपमा नसुक्दै मोइस्चराइजर लगाउनु राम्रो हुन्छ। बिहान र राति नियमित रूपमा प्रयोग गर्दा छालालाई नरम राख्न मद्दत पुग्छ।
सुख्खा छाला भएका व्यक्तिले क्रिम वा बाक्लो बनावट भएको मोइस्चराइजर छनोट गर्न सक्छन्। चिल्लो छाला भएका व्यक्तिले हल्का र नन-कमेडोजेनिक अर्थात् छालाका छिद्र बन्द गर्ने सम्भावना कम भएको उत्पादन प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। संवेदनशील छाला भएका व्यक्तिले सुगन्धरहित सामग्रीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
मोइस्चराइजर छनोट गर्दा ग्लिसरिन, सेरामाइड र हाइलुरोनिक एसिडजस्ता सामग्री भएका उत्पादन उपयोगी हुन सक्छन्। तर सबै उत्पादन सबैको छालामा समान रूपमा उपयुक्त हुँदैनन्। नयाँ उत्पादन प्रयोग गर्नुअघि छालाको सानो भागमा परीक्षण गर्नु राम्रो हुन्छ।
३. जाडोमा पनि सनस्क्रिन प्रयोग गर्न नबिर्सनुहोस्
धेरै मानिसलाई गर्मी मौसममा मात्र सनस्क्रिन आवश्यक हुन्छ भन्ने लाग्न सक्छ। तर जाडोमा पनि सूर्यबाट आउने पराबैंगनी किरणले छालामा असर गर्न सक्छ। बादल लागेको दिन वा चिसो मौसममा समेत सूर्यको किरणबाट छालालाई पूर्ण रूपमा सुरक्षित मान्न मिल्दैन।
लामो समयसम्म सूर्यको किरणमा रहँदा छालामा कालोपन, दागधब्बा, चाउरी तथा समयअगावै बुढ्यौलीका लक्षण देखिन सक्छन्। त्यसैले जाडोमा पनि बाहिर निस्कनुअघि कम्तीमा एसपीएफ ३० भएको ब्रड स्पेक्ट्रम सनस्क्रिन प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
अनुहार, घाँटी, कान र हातजस्ता सूर्यको किरण पर्ने भागमा सनस्क्रिन लगाउनुपर्छ। लामो समय बाहिर बस्दा वा पसिना आएपछि उत्पादनको निर्देशनअनुसार पुनः लगाउनुपर्छ।
जाडोमा घाम ताप्दा पनि छालाको सुरक्षालाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। विशेषगरी पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा घामको प्रभाव बढी हुन सक्ने भएकाले बाहिरी गतिविधिमा सनस्क्रिन प्रयोग गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
४. शरीरलाई आवश्यक मात्रामा पानी पिउनुहोस्
जाडोमा तिर्खा कम लाग्ने भएकाले धेरै मानिसले पानी कम पिउने गर्छन्। गर्मीमा जस्तो बारम्बार पानी पिउन मन नलागे पनि शरीरलाई आवश्यक पर्ने पानीको मात्रा कायम राख्नुपर्छ।
पर्याप्त पानी पिउनु शरीरको सामान्य कार्यप्रणालीका लागि महत्वपूर्ण छ। शरीरमा पानीको कमी हुँदा स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या देखिन सक्छन्। यद्यपि पानी धेरै पिउँदैमा छालाको सबै प्रकारको सुख्खापन हट्छ भन्ने होइन। बाहिरी वातावरण र छालाको प्राकृतिक सुरक्षा तहको अवस्था पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
जाडोमा सादा पानी, तातो पानी वा चिनी कम भएको झोलिलो पेय पदार्थ सेवन गर्न सकिन्छ। तर अत्यधिक चिया, कफी वा चिनी मिसाइएका पेय पदार्थलाई पानीको विकल्पका रूपमा लिनु हुँदैन।
दिनभरि नियमित रूपमा पानी पिउने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ। शरीरको आवश्यकता, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार पानीको मात्रा फरक हुन सक्छ।
५. ओठ फुट्न नदिन लिप बाम प्रयोग गर्नुहोस्
जाडोमा ओठ फुट्ने समस्या धेरै मानिसमा देखिन्छ। ओठको छाला शरीरका अन्य भागको तुलनामा पातलो र संवेदनशील हुने भएकाले चिसो हावा तथा कम आर्द्रताले छिटो असर गर्न सक्छ।
ओठ सुख्खा भएपछि कतिपय मानिसले बारम्बार जिब्रोले चाट्ने गर्छन्। तर यसले ओठको सुख्खापन झन् बढाउन सक्छ। त्यसैले ओठलाई नियमित रूपमा सुरक्षित राख्न लिप बाम वा पेट्रोलियम जेली प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।
बाहिर निस्कँदा र राति सुत्नुअघि लिप बाम लगाउने बानी बसाल्न सकिन्छ। ओठ धेरै सुख्खा हुने व्यक्तिले बाक्लो बनावट भएको लिप बाम प्रयोग गर्न सक्छन्।
ओठमा छाला उप्किए पनि त्यसलाई हातले तान्ने वा दाँतले टोक्ने गर्नु हुँदैन। यसले घाउ बन्ने, रगत आउने तथा संक्रमण हुने जोखिम बढाउन सक्छ। ओठमा घामको असरबाट बच्न एसपीएफ भएको लिप बाम पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यदि ओठ लामो समयसम्म फुटिरहने, घाउ हुने वा असामान्य रूपमा सुन्निने समस्या देखिएमा चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ।
६. नुहाएपछि शरीरमा बडी लोशन लगाउनुहोस्
जाडोमा अनुहारको मात्र नभई शरीरका अन्य भागको पनि हेरचाह गर्नुपर्छ। हात, खुट्टा, कुहिनो, घुँडा र पिँडौलामा सुख्खापन बढी देखिन सक्छ। विशेषगरी बारम्बार हात धुने वा पानीसँग काम गर्ने व्यक्तिमा हातको छाला सुख्खा हुने समस्या बढ्न सक्छ।
नुहाएपछि शरीर पुछेर छाला पूर्ण रूपमा नसुक्दै बडी लोशन लगाउनु उपयुक्त हुन्छ। यसले छालामा रहेको नमी कायम राख्न मद्दत गर्छ।
सुख्खा छाला भएका व्यक्तिले बाक्लो क्रिम वा मलम प्रयोग गर्न सक्छन्। हातखुट्टा धेरै फुट्ने समस्या भएका व्यक्तिले राति सुत्नुअघि मोइस्चराइजिङ क्रिम लगाएर कपासको मोजा वा पञ्जा लगाउन सक्छन्।
हात धुने बानी स्वास्थ्यका लागि आवश्यक भए पनि प्रत्येक पटक हात धोएपछि मोइस्चराइजर लगाउने बानीले छालालाई सुख्खा हुनबाट जोगाउन सहयोग गर्न सक्छ।
बजारमा उपलब्ध बडी लोशन छनोट गर्दा आफ्नो छालाको प्रकार र उत्पादनमा प्रयोग भएका सामग्रीबारे ध्यान दिनुपर्छ। अत्यधिक सुगन्धयुक्त उत्पादनले संवेदनशील छालामा जलन गराउन सक्छ।
७. धेरै तातो पानीले ननुहाउनुहोस्
जाडो मौसममा चिसोबाट बच्न धेरै मानिस लामो समयसम्म तातो पानीले नुहाउने गर्छन्। तातो पानीले तत्काल आराम महसुस गराए पनि अत्यधिक तातो पानीले छालाको प्राकृतिक तेल हटाउन सक्छ।
छालामा रहेको प्राकृतिक तेलले बाहिरी वातावरणबाट हुने असर कम गर्न र नमी कायम राख्न मद्दत गर्छ। अत्यधिक तातो पानीले यो सुरक्षा तह कमजोर बनाउँदा छाला सुख्खा, खस्रो र चिलाउने हुन सक्छ।
त्यसैले जाडोमा नुहाउँदा मनतातो पानी प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ। लामो समयसम्म नुहाउने बानी कम गर्नुपर्छ। नुहाइसकेपछि नरम तौलियाले शरीर बिस्तारै पुछेर तुरुन्तै मोइस्चराइजर लगाउनुपर्छ।
अनुहार सफा गर्दा पनि अत्यधिक तातो पानी प्रयोग गर्नु हुँदैन। संवेदनशील तथा सुख्खा छाला भएका व्यक्तिले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।
८. पौष्टिक र सन्तुलित खाना खानुहोस्
छालाको स्वास्थ्य बाहिरी हेरचाहमा मात्र निर्भर हुँदैन। शरीरलाई आवश्यक पर्ने पोषण पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। जाडोमा फलफूल, हरियो सागसब्जी, बदाम, ओखर, दाल, गेडागुडी तथा स्वस्थ बोसो भएका खानेकुरा खानुपर्छ।
भिटामिन, खनिज पदार्थ र प्रोटिनले शरीरका विभिन्न कार्यमा सहयोग गर्छन्। फलफूल तथा सागसब्जीमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्टले शरीरका कोषिकालाई अक्सिडेटिभ तनावबाट जोगाउन भूमिका खेल्न सक्छन्।
सुन्तला, मौसम, अमला, गाजर, पालुङ्गो, ब्रोकाउली, बदाम र ओखरजस्ता खानेकुरालाई सन्तुलित आहारमा समावेश गर्न सकिन्छ। माछा, अण्डा, दाल तथा अन्य प्रोटिनयुक्त खानेकुरा पनि खानुपर्छ।
अत्यधिक प्रशोधित खाना, चिनी धेरै भएका पेय पदार्थ तथा असन्तुलित खानपान कम गर्नु राम्रो हुन्छ। कुनै एउटा खानेकुराले मात्र छाला चम्किलो बनाउँछ भन्ने हुँदैन। नियमित र सन्तुलित आहार नै समग्र स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।
९. छालालाई जोडले नमिच्नुहोस् र कडा स्क्रबबाट बच्नुहोस्
जाडोमा छाला सुख्खा र संवेदनशील हुने भएकाले अनुहार सफा गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। छालामा देखिएको सुख्खा पत्र हटाउन धेरै मानिसले कडा स्क्रब प्रयोग गर्ने वा हातले घोट्ने गर्छन्। तर यसले छालामा जलन, रातोपन र थप सुख्खापन निम्त्याउन सक्छ।
अनुहार सफा गर्दा नरम हातले हल्का रूपमा सफा गर्नुपर्छ। तौलियाले पुछ्दा पनि छालालाई जोडले रगड्नु हुँदैन। सुख्खा छाला उप्किएको अवस्थामा त्यसलाई जबरजस्ती हटाउने प्रयास गर्नु उचित हुँदैन।
कडा स्क्रब, धेरै सक्रिय रसायन भएका उत्पादन तथा बारम्बार एक्सफोलिएसन गर्ने बानीले छालाको प्राकृतिक सुरक्षा तहमा असर पार्न सक्छ। विशेषगरी संवेदनशील छाला भएका व्यक्तिले नयाँ उत्पादन प्रयोग गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ।
छालामा कुनै नयाँ क्रिम वा फेसवास प्रयोग गर्दा सुरुमा सानो भागमा परीक्षण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। जलन, पोल्ने वा रातोपन देखिएमा प्रयोग बन्द गर्नुपर्छ।
१०. पर्याप्त निद्रा लिनुहोस् र तनाव कम गर्नुहोस्
छालाको स्वास्थ्यका लागि पर्याप्त निद्रा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। निद्राको कमीले शरीरको सामान्य कार्यप्रणालीमा असर पार्न सक्छ। पर्याप्त आराम नपाउँदा थकान, तनाव तथा अनुहारमा थकित देखिने लक्षण देखिन सक्छन्।
वयस्क व्यक्तिले सामान्यतया दैनिक ७ देखि ९ घण्टा निद्रा लिने प्रयास गर्नुपर्छ। नियमित समयमा सुत्ने र उठ्ने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ।
त्यसैगरी मानसिक तनाव व्यवस्थापन, नियमित शारीरिक गतिविधि र स्वस्थ जीवनशैलीले समग्र स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। हल्का व्यायाम, हिँडडुल, योग तथा ध्यानजस्ता गतिविधि अपनाउन सकिन्छ।
राति सुत्नुअघि अनुहार सफा गरेर उपयुक्त मोइस्चराइजर लगाउने बानीले दैनिक छाला हेरचाहलाई व्यवस्थित बनाउन मद्दत गर्छ।
छालाको प्रकारअनुसार हेरचाह किन आवश्यक छ ?
सबै व्यक्तिको छाला एउटै प्रकारको हुँदैन। कसैको छाला धेरै सुख्खा हुन्छ भने कसैको चिल्लो हुन्छ। कतिपय व्यक्तिमा अनुहारको केही भाग सुख्खा र केही भाग चिल्लो हुने मिश्रित छाला हुन्छ। त्यसैले अरूले प्रयोग गरेको क्रिम वा फेसवास आफूलाई पनि उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन।
सुख्खा छाला : यस्तो छालामा तन्किएको महसुस हुने, खस्रो हुने र छाला उप्किने समस्या देखिन सक्छ। बाक्लो मोइस्चराइजर र सुगन्धरहित क्लिन्जर उपयोगी हुन सक्छन्।
चिल्लो छाला : यस्तो छालामा तेल बढी उत्पादन हुने भएकाले हल्का, नन-कमेडोजेनिक मोइस्चराइजर प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। छालालाई धेरै पटक धुने वा अत्यधिक सुख्खा बनाउने उत्पादन प्रयोग गर्नु हुँदैन।
मिश्रित छाला : अनुहारको निधार, नाक र चिउँडोमा चिल्लोपन तथा गाला क्षेत्रमा सुख्खापन देखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा छालाको फरक भागअनुसार उपयुक्त उत्पादन प्रयोग गर्न सकिन्छ।
सामान्य छाला : यस्तो छालामा अत्यधिक सुख्खापन वा चिल्लोपन हुँदैन। नियमित सफाइ, मोइस्चराइजर र सनस्क्रिन प्रयोग गरेर छालाको अवस्था कायम राख्न सकिन्छ।
संवेदनशील छाला : यस्तो छालामा नयाँ सामग्री प्रयोग गर्दा रातोपन, चिलाउने वा पोल्ने समस्या देखिन सक्छ। सुगन्धरहित तथा छालामैत्री उत्पादन छनोट गर्नु राम्रो हुन्छ।
जाडोमा छालाको हेरचाह गर्दा ध्यान दिनुपर्ने अन्य कुरा
छालालाई स्वस्थ राख्न दैनिक प्रयोग गर्ने सामग्रीसँगै घरभित्रको वातावरणमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। कोठामा अत्यधिक सुख्खा हावा भएमा छालाको नमी घट्न सक्छ। सम्भव भएमा ह्युमिडिफायर प्रयोग गर्न सकिन्छ।
चिसो हावामा बाहिर निस्कँदा हातमा पञ्जा, शरीरमा न्यानो कपडा र ओठमा लिप बाम प्रयोग गर्नुपर्छ। विशेषगरी हात धुने काम धेरै गर्ने व्यक्तिले हातको छालाको सुरक्षा गर्नुपर्छ।
त्यस्तै, छालामा समस्या देखिएपछि जथाभावी घरेलु उपचार वा अनजान सामग्री प्रयोग गर्नु हुँदैन। कागती, बेकिङ सोडा, अत्यधिक सुगन्धयुक्त तेल तथा अन्य कडा सामग्री सीधै अनुहारमा लगाउँदा जलन हुन सक्छ।
यदि छालामा लामो समयसम्म चिलाउने, रातो हुने, सुन्निने, घाउ बन्ने वा अत्यधिक छाला उप्किने समस्या देखिएमा छाला रोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ। सामान्य सुख्खापन र छालासम्बन्धी रोगबीच फरक हुन सक्ने भएकाले आवश्यक परे चिकित्सकीय परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ।
निष्कर्ष
जाडो मौसममा छालाको हेरचाह गर्नु केवल सौन्दर्यसँग सम्बन्धित विषय होइन, यो स्वास्थ्य र व्यक्तिगत सरसफाइको महत्वपूर्ण पक्ष पनि हो। चिसो हावा, कम आर्द्रता र गलत दैनिक बानीका कारण छालामा सुख्खापन तथा अन्य समस्या देखिन सक्छन्। त्यसैले मौसमअनुसार छालाको हेरचाह गर्ने तरिका अपनाउन आवश्यक छ।
हल्का फेसवास प्रयोग गर्ने, नियमित मोइस्चराइजर लगाउने, सनस्क्रिन प्रयोग गर्ने, पर्याप्त पानी पिउने, ओठ र शरीरको छालाको हेरचाह गर्ने, मनतातो पानीले नुहाउने, पौष्टिक खाना खाने तथा पर्याप्त निद्रा लिने बानीले छालालाई स्वस्थ राख्न सहयोग पुर्याउँछ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आफ्नो छालाको प्रकार पहिचान गरी त्यसअनुसार उपयुक्त सामग्री छनोट गर्नु हो। महँगा सौन्दर्य सामग्रीभन्दा नियमित र सही हेरचाह बढी महत्वपूर्ण हुन्छ। सामान्य समस्या भए दैनिक बानी सुधार गर्न सकिन्छ भने समस्या निरन्तर रहेमा विशेषज्ञको सल्लाह लिनुपर्छ।
-धाम भट्टराई